در میان فقیهان و عارفان معاصر، کمتر اندیشمندی را می‌توان یافت که همچون آیت‌الله العظمی جوادی آملی حفظه الله، میان فقه و کلام، عرفان و سیاست، و سلوک فردی و ولایتمداری اجتماعی پیوندی عمیق برقرار کرده باشد.

او که خود سال‌ها در محضر درس امام خمینی (قدس سره) و علامه طباطبایی (رضوان الله علیه) زانو زده و طعم فقه را در کام جان چشیده است، ولایت فقیه را نه یک بحث حاشیه‌ای فقهی درباره محجوران و مردگان، بلکه حقیقتی کلامی، عرفانی و سلوکی می‌داند که ریشه در «انما ولیکم الله» دارد.

آنچه در پی می‌آید، حاصل گفتگوی تفصیلی خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی بلاغ با حجت‌الاسلام حسین مقدس، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم است. او در این گفتگو، با تکیه بر بیانات و بنان علامه جوادی آملی، سفری را ترسیم می‌کند که از «چشیدن طعم فقه» آغاز می‌شود و به «غواصی در کوثر ولایت» می‌رسد؛ سفری از ذوق به شرب، از شرب به شناگری، و از شناگری به غواصی در دریای بیکران ولایت.

چشیدن طعم فقه؛ چرا صاحب جواهر منکر ولایت فقیه را فقیه نمی‌داند؟

بلاغ: جناب آقای مقدس، بحث را از اینجا آغاز کنیم که چرا علامه جوادی آملی این‌قدر بر روش «جواهر» در فقه تأکید دارند و چه نسبتی میان این روش و مسأله ولایت فقیه وجود دارد؟

مقدس: ببینید، حضرت استاد علامه جوادی آملی حفظه الله به عنوان کسی که خود طعم ولایت فقیه را در فقه چشیده و در این راستا چه در بیانشان و چه بنانشان نظرات قابل توجه و دقیقی را ارائه نموده‌اند، در جایی بیان می‌دارند که سر اینکه امام راحل (قدس سره) اصرار داشتند بر اینکه فقه با روش «جواهر» پویا شود آن است که مرحوم صاحب جواهر (رض) می‌گوید: اگر کسی منکر ولایت فقیه باشد، گویا طعم فقه را نچشیده است: «کانه ما ذاق من طعم الفقه شیئا».

بلاغ: این تعبیر «چشیدن طعم فقه» دقیقاً به چه معناست؟ آیا صرفاً یک استعاره ادبی است یا بار معنایی عمیق‌تری دارد؟

مقدس: چشیدن طعم فقه، نتیجه نگاه برون‌فقهی و نگاه کلامی به فقه داشتن است. برهان و استدلالی که مرحوم صاحب جواهر (رض) در کتاب شریف جواهر الکلام درباره ولایت فقیه اقامه می‌کند، صبغه کلام دارد؛ اگر چه آن را در فقه مطرح کرده‌اند. یعنی فقیهی که فقط در محدوده ابواب فقهی می‌ماند و از نگاه کلامی به فقه غافل است، گویی هنوز طعم حقیقی فقه را نچشیده است. فقهی که پشتوانه کلامی نداشته باشد، فقهی خشک و بی‌روح است.

بلاغ: چگونه صاحب جواهر از یک بحث فقهی به یک بحث کلامی می‌رسد؟

مقدس: استاد جوادی آملی با استناد به بیان صاحب جواهر در ضرورت وجود ولایت فقیه بیان می‌دارند که چون در زندگی عصر غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) وجود یک نظام ضروری است و نظام نیز یک نظام الهی است، یقیناً خداوند برای اداره این نظام، کسی را پیش‌بینی کرده است تا او حدود الهی را بشناسد و اجرا نماید. این سخن، صبغه کلام دارد که در کتاب فقه، از زبان یک فقیه بیان شده است. یعنی صاحب جواهر از یک مقدمه کلامی – ضرورت نظام الهی در عصر غیبت – به یک نتیجه فقهی – لزوم ولایت فقیه – می‌رسد.
 
از چشیدن تا غواصی؛ رمز تفاوت امام خمینی با دیگر فقیهان

بلاغ: پس چرا با وجود این نگاه عمیق صاحب جواهر، باز هم شاهدیم که برخی فقیهان نامور امامیه به مسأله ولایت فقیه آن‌گونه که باید نپرداخته‌اند؟

مقدس: اینجا دقیقاً همان نکته‌ای است که علامه جوادی آملی با تعبیر لطیف «از چشیدن تا غواصی» بیان می‌کنند. ایشان می‌فرمایند: البته فقیهان نامور امامیه (رضوان الله علیهم) عموماً، و بزرگ فقیه نامدار، مرحوم صاحب جواهر (قدس سره) که مسأله ولایت فقیه را مطرح کرده و آن را به عظمت یاد کرده خصوصاً، تا محدوده چشیدن طعم فقه را رفته‌اند؛ اما چشیدن طعم فقه، غیر از آن است که انسان این شربت را از چشیدن به نوشیدن، و از ذوق به شرب و از شرب به شناگری، و از شناگری به غواصی برساند.

بلاغ: یعنی چه کسی این مسیر را تا انتها رفت؟

مقدس: غواصی در کوثر ولایت فقیه را فقط حضرت امام خمینی (رض) انجام دادند. این تعبیر بسیار دقیق است. چشیدن، فقط تماس لب با شربت است. نوشیدن، ورود شربت به کام است. شناگری، غوطه‌ور شدن در دریاست. اما غواصی، رفتن به عمق دریا و آوردن گوهر از قعر آن است. امام خمینی (رض) نه تنها ولایت فقیه را نظری دید، بلکه آن را در عمل محقق کرد و نظامی بر اساس آن بنا نهاد. این همان غواصی در کوثر ولایت است.

بلاغ: آیا این بدان معناست که دیگر فقیهان از این حقیقت غافل بوده‌اند؟

مقدس: خیر، هرگز. بلکه بدان معناست که هر کسی به اندازه ظرفیت و رسالت تاریخی خود از این دریا بهره برده است. برخی فقط لب تر کرده‌اند، برخی نوشیده‌اند، برخی شنا کرده‌اند، و امام خمینی (رض) غواصی کرد. این تفاوت در «مراتب سلوک فقهی» است، نه در «اصل اعتقاد».

ولایت فقیه؛ ولایت بر عقلا، نه ولایت بر محجوران

بلاغ: یکی از بحث‌های مهمی که علامه جوادی آملی مطرح می‌کنند، جایگاه اصلی ولایت فقیه در فقه است. ایشان این جایگاه را نه بر بحث میت و محجور، بلکه بر «انما ولیکم الله» بنا می‌کنند. لطفاً در این باره توضیح بیشتری بفرمایید.

مقدس: این از دقیق‌ترین نکات اندیشه علامه جوادی آملی است. ایشان در تقسیم انواع ولایت فقیه در فقه، جایگاه اصلی ولایت فقیه را نه بر بحث میت و محجور دانسته و بیان می‌دارند: جوانان عزیز دانشگاه مستحضر باشید ولایت فقیهی که در دین آمده است و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی معمار چنین ولایتی بود، بعد به شاگردان خود آموخت، نه ولایت بر مرده است و نه ولایت بر کسانی که به منزله مرده هستند، تا کسی بگوید ما که محجور نیستیم پس قیم لازم نداریم...

بلاغ: پس ولایت فقیه در نگاه ایشان خطاب به چه کسانی است؟

مقدس: ولایت در «انما ولیکم الله» خطاب به عقلا و فرزانگان جامعه و به افراد عاقل بالغ، مکلف هوشیار بیدار است. می‌گوید: ای عقلا ولی شما بالذات خداست، از طرف خدا، پیامبر، بعد از پیامبر جانشین معصوم او، بعد از جانشین معصوم، نائب خاص او، بعد از نائب خاص او، نائب عام او، نظیر مقام معظم رهبری... این نگاه، ولایت فقیه را از یک بحث حاشیه‌ای درباره محجوران به یک بحث کلامی درباره «ولایت الله» ارتقا می‌دهد.

بلاغ: این نگاه چه ثمره عملی برای جامعه اسلامی دارد؟

مقدس: ثمره عملی آن این است که ولایت فقیه یک «قیم‌گذاری» بر افراد ناتوان نیست، بلکه یک «ولایت هدایتی» بر افراد عاقل و بالغ است. همان‌گونه که خداوند ولی مؤمنان است و آنان را به سوی کمال هدایت می‌کند، ولی فقیه نیز در امتداد همان ولایت الهی، جامعه را به سوی کمال و سعادت هدایت می‌کند. این ولایت، ولایت بر «حریم» است، نه ولایت بر «شخص».

بلاغ: پس از ارتحال امام خمینی (رض) و آغاز رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، موضع علامه جوادی آملی چه بود؟

مقدس: حضرت آیت الله جوادی آملی (مد ظله العالی) بعد از ارتحال امام امت رضوان الله تعالی علیه و آغاز رهبری امام شهید در تأیید ولی فقیه بودن ایشان بیان می‌دارند: «اجتهاد و عدالت حضرت آیت الله جناب آقای حاج سید علی خامنه‌ای دامت برکاته، مورد تأیید می‌باشد. لازم است امت اسلامی – ایدهم الله – در تقویت رهبری معظم له در بذل نفس نفیس در هیچ گونه نثار و ایثار دریغ نفرمایند.»

بلاغ: این تأیید، فقط یک تأیید فقهی است یا ابعاد عرفانی و سلوکی هم دارد؟

مقدس: این تأیید، هم فقهی است و هم عرفانی و سلوکی. از منظر فقهی، اجتهاد و عدالت دو شرط اساسی ولایت فقیه است که علامه هر دو را تأیید کرده‌اند. از منظر عرفانی و سلوکی، این تأیید به معنای «تسلیم» در برابر «ولی» است. علامه جوادی آملی نه تنها به اصل ولایت فقیه اعتقاد و باور دارند، همواره از ولی فقیه هر زمانی نیز تبعیت کامل دارند. این تبعیت، تبعیت از یک شخص نیست، تبعیت از «ولایت» است.

صالحٌ بعد صالح؛ انتخاب رهبر جدید و وظیفه امت

بلاغ: پس از انتخاب آیت‌الله امام سید مجتبی خامنه‌ای توسط خبرگان رهبری به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی، موضع علامه جوادی آملی چه بود؟

مقدس: ایشان در پی انتخاب آیت الله سید مجتبی خامنه ای، توسط خبرگان رهبری به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی با بیان اینکه نظام امامت و امت از بهترین ره‌آوردهای وحیانی است، اظهار امید کردند که پیشوایان رحیل با رهبران الهی محشور شوند، و آنچه مجلس محترم خبرگان رهبری انتخاب کرده است حافظ غابر و جامع شئون قادم باشد.

بلاغ: تعبیر «صالحٌ بعد صالح» را ایشان در چه موردی بیان کردند؟

مقدس: آیت‌الله العظمی جوادی آملی انتخاب رهبر معظم انقلاب را «صالحٌ بعد صالح» دانستند و تأکید کردند: رهبری که امروز عهده‌دار این مسئولیت شده است، ادامه‌دهنده راه، اندیشه و آرمان‌های رهبر شهید است؛ لذا همان‌طور که حمایت و صیانت از رهبر شهید وظیفه همگان بود، امروز نیز تأیید و حفظ این بزرگوار وظیفه ماست. ایشان وظیفه امروز همگان را تأیید و تبعیت از رهبری دانسته و بیان می‌دارند همان‌طور که حفظ امام شهید وظیفه ما بود حفظ ایشان نیز وظیفه ماست.

بلاغ: این «تبعیت» در نگاه عرفانی علامه چه معنایی دارد؟

مقدس: در نگاه عرفانی، تبعیت از ولی فقیه، تبعیت از «ولی الله» است. همان‌گونه که سالک در سلوک فردی از مرشد و پیر تبعیت می‌کند، در سلوک اجتماعی نیز از ولی فقیه تبعیت می‌کند. این تبعیت، نه کورکورانه، بلکه آگاهانه و بر اساس «شناخت» است. علامه جوادی آملی همواره بر «شناخت» ولی و «فهم» رهنمودهای او تأکید دارند.

شهادت به معنای خاص؛ حقی بزرگ بر گردن ما

بلاغ: علامه جوادی آملی درباره جایگاه رهبر شهید و شهادت ایشان تعابیر ویژه‌ای دارند. لطفاً در این باره توضیح بفرمایید.

مقدس: آیت‌الله العظمی جوادی آملی در دیدار با برخی ائمه جمعه و جماعات استان تهران با اشاره به جایگاه والای رهبر شهید، تأکید کردند: ایشان حقی بزرگ بر گردن ما دارد. هرچند در آموزه‌های اسلامی، هر کس در راه دفاع از حق، مال، سرزمین و حریم خود جان ببازد، در شمار شهیدان بالمعنی الاعم هست، اما شهادت به معنای خاص با این فرق می‌کند و این شهید بزرگوار آنجا که صیانت از اسلام و قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را در نظر بگیریم، شهادت به معنای خاص شامل ایشان است و آنجا که حفظ استقلال مملکت و اقتصاد و حریم ایران را در نظر بگیریم، شهادت به معنای عام شامل ایشان است.

بلاغ: تفاوت شهادت عام و خاص در چیست؟

مقدس: شهادت عام، شهادت در راه دفاع از مال، جان، ناموس و سرزمین است. شهادت خاص، شهادت در راه دفاع از دین، قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام است. رهبر شهید هم در راه دفاع از اسلام و قرآن به شهادت رسیدند که شهادت خاص است، و هم در راه دفاع از استقلال و حریم ایران که شهادت عام است بنابراین ایشان جامع هر دو شهادت هستند.

جنود الرحمن؛ حضور مردم به میدان آمده خداوند

بلاغ: علامه جوادی آملی درباره حضور گسترده مردم در صحنه‌های مختلف چه تعبیری دارند؟

مقدس: معظم له با قدردانی از حضور گسترده و استقامت مردم در صحنه‌های مختلف، این حضور را جلوه‌ای از نصرت الهی دانستند و با استناد به آیه شریفه ﴿وَهُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِینَ﴾ تأکید کردند: این مردم را خداوند به میدان آورده است، مگر می‌شود چندین ماه، زن و مرد اینچنین در میدان حاضر باشند، این مردان و زنان با ایمان، «جنود الرحمن» هستند و همین ایمان و حضور آگاهانه، پشتوانه اصلی اقتدار و پایداری جامعه اسلامی به شمار می‌رود.

بلاغ: «جنود الرحمن» بودن مردم به چه معناست؟

مقدس: «جنود الرحمن» یعنی لشکریان خداوند. این تعبیر برگرفته از قرآن کریم است که مؤمنان را لشکریان خداوند معرفی می‌کند. علامه جوادی آملی حضور مردم را نه یک حضور سیاسی صرف، بلکه یک حضور الهی و ایمانی می‌داند. از نگاه ایشان، این مردم نیستند که به میدان آمده‌اند، بلکه خداوند آنان را به میدان آورده است. این نگاه، نگاهی عرفانی به حضور اجتماعی است.

تکریم حقیقی؛ استمرار راه و اندیشه

بلاغ: چگونه می‌توان رهبر شهید و دیگر خدمتگزاران را به‌درستی تکریم کرد؟

مقدس: آیت‌الله العظمی جوادی آملی با تأکید بر ضرورت قدردانی از مردم و مسئولان، اظهار داشتند: امروز وظیفه همگان، حق‌شناسی نسبت به مردمی است که با حضور و ایستادگی خود از نظام اسلامی حمایت کرده‌اند و نیز قدردانی از دولت و خدمتگزاران صادق این نظام است. ایشان افزودند: تکریم رهبر شهید و دیگر خدمتگزاران بزرگوار، تنها به دعا و طلب مغفرت محدود نمی‌شود، بلکه احترام حقیقی آن است که راه، سیره، اندیشه، آرمان‌ها و رهنمودهای آنان در جامعه استمرار یابد و به‌صورت عملی تحقق پیدا کند.

بلاغ: پس تکریم حقیقی، فقط بزرگداشت لفظی نیست؟

مقدس: دقیقاً. تکریم حقیقی، «استمرار راه» است. اگر ما فقط نام شهید را بزرگ بداریم اما راهش را ادامه ندهیم، تکریم حقیقی نکرده‌ایم. علامه جوادی آملی بر «تحقق عملی» آرمان‌های شهید تأکید دارند. این نگاه، نگاهی سلوکی است: سلوک اجتماعی یعنی ادامه دادن راه اولیا.

إذا تغیّر السلطان تغیّر الزمان؛ هشدار به تغییر زمانه

بلاغ: علامه جوادی آملی با استناد به فرمایش امیرالمؤمنین علیه‌السلام «إذا تغیّر السلطان تغیّر الزمان» چه هشداری می‌دهند؟

مقدس: ایشان با استناد به این فرمایش، بیان داشتند: با تغییر مسئولیت، نباید از تهدیدهای بیرونی غافل شد؛ هر چند ما در داخل، حفظ قانون قبلی به احترام حاکم قبلی را داریم، اما دشمنان ما در عرصه بین‌الملل این حرف‌ها را نمی‌شناسند، لذا ما باید سعی کنیم نگذاریم زمانه ما طوری عوض بشود که زمینه ما هم تغییر کند.

استواری بر اصول و نشانه عقیده راسخ داشتن یعنی این؛ باید با صیانت از استقلال، امنیت، عزت، سرمایه‌های ملی و همه ظرفیت‌های مادی و معنوی کشور، مانع از آن شویم که دگرگونی‌های زمانه، به بنیان‌های نظام اسلامی آسیب بزند.

بلاغ: این هشدار برای چه کسانی است؟

مقدس: این هشدار برای همه ماست. برای مسئولان، برای مردم، برای نخبگان. تغییر مسئولیت‌ها یک امر طبیعی است، اما نباید به تغییر اصول و مبانی منجر شود. دشمنان ما از هر تغییری برای ضربه زدن به نظام اسلامی استفاده می‌کنند. لذا باید هوشیار باشیم که «تغییر زمانه» به «تغییر زمینه» ما منجر نشود.

وحدت ملی؛ مهم‌ترین وظیفه جامعه اسلامی

بلاغ: مهم‌ترین وظیفه جامعه اسلامی در شرایط کنونی از نگاه علامه جوادی آملی چیست؟

مقدس: آیت‌الله العظمی جوادی آملی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین وظیفه جامعه اسلامی در شرایط کنونی، صیانت از وحدت ملی است، اظهار داشتند: باید اتحاد ما محکم‌تر شود، حفظ اتحاد و انسجام جامعه، کار آسانی نیست و نیازمند شناخت دقیق افکار، جریان‌ها، اقوام و انگیزه‌های پنهان است تا خدای ناکرده زیر پوشش مصلحت و خیرخواهی، سخنی مطرح نشود که به این وحدت و به جایگاه رهبری آسیب بزند!

بلاغ: چرا وحدت این‌قدر مهم است؟

مقدس: وحدت، پشتوانه «ولایت» است. اگر جامعه اسلامی متفرق شود، ولایت فقیه نیز نمی‌تواند رسالت خود را انجام دهد. علامه جوادی آملی بر «شناخت دقیق افکار، جریان‌ها، اقوام و انگیزه‌های پنهان» تأکید دارند. یعنی برای حفظ وحدت، باید «دشمن‌شناسی» و «جریان‌شناسی» دقیق داشت. وحدت، یک امر عرفانی است: «ید الله مع الجماعة».

عهدشکنی آمریکا؛ انگشتان دست خود را بشمرید

بلاغ: علامه جوادی آملی درباره آمریکا و سابقه عهدشکنی آن چه تعبیری دارند؟

مقدس: ایشان با اشاره به سابقه عهدشکنی آمریکا تأکید کردند: امروز با طرفی روبه‌رو هستیم که صبح توافقی را امضا می‌کند و عصر آن را پاره می‌کند؛ لذا باید نهایت هوشیاری را در تعامل با چنین طرفی داشت و بارها گفته‌ایم که اگر خواستید با چنین طرفی دست بدهید، حتماً بعد از آن، انگشتان دست خود را بشمرید!

بلاغ: این تعبیر «انگشتان دست خود را بشمرید» چه پیامی دارد؟

مقدس: این تعبیر کنایه از «هوشیاری حداکثری» است. یعنی حتی وقتی با دشمن دست می‌دهید، باید مراقب باشید که دستتان را قطع نکرده باشد. این نگاه، نگاهی «عرفانی-سیاسی» است: در سلوک اجتماعی، باید هم «حسن ظن» به مؤمنان داشت و هم «سوء ظن» به دشمنان. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ﴾. این آیه، اصل «هوشیاری» در برابر دشمن را به ما می‌آموزد.

ما از محضر ولی‌عصر غایبیم، نه آن حضرت

بلاغ: در پایان، بفرمایید که علامه جوادی آملی درباره حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف چه نکته‌ای را تأکید می‌کنند؟

مقدس: آیت‌الله العظمی جوادی آملی در پایان، با تأکید بر جایگاه حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، تصریح کردند: آن حضرت همواره ناظر و حاضر بر احوال امت اسلامی است و در حقیقت این ما هستیم که از محضر ایشان غایبیم، نه آن حضرت.

بلاغ: این تعبیر چه تفاوت ظریفی با نگاه رایج دارد؟

مقدس: نگاه رایج این است که ما منتظر امام غایب هستیم. اما علامه جوادی آملی می‌فرمایند: ما غایبیم، نه امام. امام حاضر است و ما غایب. این نگاه، نگاهی عرفانی است: اگر ما «حضور» داشته باشیم، امام نیز «حضور» دارد.

غیبت، از سمت ماست، نه از سمت امام. لذا معظم له با دعوت مؤمنان به تقویت پیوند معنوی با امام عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، از خداوند متعال مسئلت کردند که به مردم، مسئولان، رهبر معظم انقلاب، خانواده‌های آنان، شهدا و همه خدمتگزاران نظام اسلامی، عزت، جلال و سعادت دنیا و آخرت عطا فرماید و توفیق دهد تا امانت بزرگ نظام اسلامی را به‌درستی حفظ کرده و آن را به صاحب اصلی‌اش، حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، بسپارند.

بلاغ: به عنوان سخن آخر، چه نکته‌ای را در باب سلوک ولایی از منظر علامه جوادی آملی برجسته می‌کنید؟

مقدس: نکته آخر این است که ولایت فقیه در نگاه علامه جوادی آملی، یک «امانت» است. امانتی که از جانب خداوند به ولی فقیه سپرده شده و او نیز باید آن را به صاحب اصلی‌اش، حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، بسپارد. همه ما، چه مسئولان و چه مردم، در برابر این امانت مسئولیم. سلوک ولایی یعنی «امانت‌داری» در برابر ولایت. این همان چیزی است که علامه جوادی آملی در تمام بیانات و بنان خود بر آن تأکید دارند: «ولایت، امانت است و ما همه امانت‌داران آن هستیم.»